Flaga Niemiec

NIEMCY

Godło Niemiec
Każda ilustracja otwiera się w nowym oknie

Państwo niemieckie i jego banknoty

Rys historyczny.

Po wojnie francusko-pruskiej, w 1871 roku, kanclerz pruski Otto von Bismarck zjednoczył niemieckie stany w cesarstwo pod panowaniem króla pruskiego Wilhelma I. Powstała w ten sposób II Rzesza bardzo szybko stała się jednym z najpotężniejszych państw Europy. W latach 1880-1900 Niemcy uzyskały kolonie w Afryce i w rejonie Oceanu Spokojnego. Po klęsce w I wojnie światowej, 9 listopada 1918 roku proklamowano republikę, a po podpisaniu wersalskiego traktatu pokojowego (28.06.1919 r.) opracowano nową konstytucję Rzeszy zapoczątkowującą tzw. Republikę Weimarską. Po wojnie gospodarka Niemiec przeżywała kryzys, który zakończył się w 1924 roku dzięki ulgom w spłatach odszkodowań wojennych i pomocy kapitałów amerykańskiego i brytyjskiego. Jednakże w 1929 roku, nowy, ogólnoświatowy kryzys gospodarczy, ponownie opanował niemiecką gospodarkę, co sprzyjało dojściu Hitlera do władzy (styczeń 1933 r.). Od 1935 roku, wbrew postanowieniom Traktatu Wersalskiego, dzięki odbudowie sił zbrojnych, nastąpił ponowny, dynamiczny rozwój niemieckiej gospodarki. Po II wojnie światowej, Niemcy podzielono na 4 strefy okupacyjne, z których 9 września 1949 roku powstała Niemiecka Republika Federalna, a 7 października 1949 roku - Niemiecka Republika Demokratyczna. W 1989 roku nastąpiło zjednoczenie obu państw niemieckich.
Historia ta ma odzwierciedlenie w niemieckim systemie pieniężnym.

Pierwsze banknoty niemieckie.

Pierwsze banknoty niemieckie, wydane 11.07.1874 roku, nosiły nadruk "Reichskassnescheine" (skarbnica cesarska) i najwyższym nominałem był banknot 50 marek. Już w dwa lata później pojawiły się banknoty z nadrukiem "Reichsbanknoten" (cesarski banknot), początkowo o nominałach 100 i 1000 marek, następnie (od 1906 roku) również mniejszych. Oba typy banknotów były wspólnie w obiegu. Były to jedne z najładniejszych banknotów niemieckich pod względem rysunku.

Reichskassenscheine 1874 - 1906
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 mark 5 mark ger # 008
5 mark (31.10.1904)
10 mark 10 mark ger # 009
10 mark (06.10.1906)

Reichsbanknoten 1876 - 1914
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
100 mark 100 mark ger # 033
100 mark (07.02.1908)
czerwona pieczęć
100 mark 100 mark ger # 034
100 mark (07.02.1908)
zielona pieczęć
20 mark 20 mark ger # 040
20 mark (21.04.1910)
50 mark 50 mark ger # 041
50 mark (21.04.1910)
100 mark 100 mark ger # 042
100 mark (21.04.1910)
1000 mark 1000 mark ger # 044
1000 mark (21.04.1910)
litera P i O
20 mark 20 mark ger # 046
20 mark (19.02.1914)

I wojna światowa i okres hiperinflacji.

I wojna światowa zastała Niemcy i państwa europejskie w pełni rozkwitu gospodarczego. Miały one zaoszczędzone ogromne kapitały i z nich właśnie zaczęto finansować prowadzenie wojny. W latach 1914 - 1922 wydawano banknoty z nadrukiem "Darlehenskassenscheine", które kursowały na równi z banknotami noszącymi nadruk "Reichsbanknote" (kolejne wersje wzoru). Jeden dolar USA kosztował 4,2 marki.

Darlehenskassenschein 1914 - 1922
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 Mark 5 Mark ger # 047
5 Mark (05.08.1914)
50 Mark 50 Mark ger # 049
50 Mark (05.08.1914)
1 Mark 1 Mark ger # 050
1 Mark (12.08.1914)
5 Mark 5 Mark ger # 056
5 Mark (01.08.1917)
20 Mark 20 Mark ger # 057
20 Mark (20.02.1918)
1 Mark 1 Mark ger # 058
1 Mark (01.03.1920)
2 Mark 2 Mark ger # 059
2 Mark (01.03.1920)
2 Mark 2 Mark ger # 060
2 Mark (01.03.1920)

Reichsbanknote 1915 - 1924
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
20 Mark 20 Mark ger # 063
20 Mark (04.11.1915)
50 Mark 50 Mark ger # 066
50 Mark (24.06.1919)
10 Mark 10 Mark ger # 067
10 Mark (06.02.1920)
50 Mark 50 Mark ger # 068
50 Mark (23.07.1920)
100 Mark 100 Mark ger # 069
100 Mark (01.11.1920)
litera Q i Y

Pod koniec wojny zasoby były już znikome, wartość marki spadła o połowę, a po jej zakończeniu nie pozwalały już na odbudowę zniszczonego przemysłu i zmianę gospodarki z wojennej na pokojową. Wszelkie wydatki państwowe finansowane były w drodze emisji pieniądza papierowego, którego wartość systematycznie malała. Największa inflacja dotknęła Niemcy w 1923 roku. Kurs marki w stosunku do dolara rósł z godziny na godzinę. W czerwcu wynosił 152 tysiące marek, we wrześniu - 9,7 miliona marek, na początku listopada już - 4,2 biliona, czyli spadł ponad 40 tysięcy razy w ciągu dwóch miesięcy. Po wojnie drukowano banknoty o nominałach od 1 marki do 10.000 marek, ale na początku 1923 roku pojawiły się nominały 100 tysięcy, zaraz potem miliony, miliardy i biliony marek.

Reichsbanknote 1915 - 1924
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
10.000 Mark 10.000 Mark ger # 070
10.000 Mark (19.01.1922)
litera G
10.000 Mark 10.000 Mark ger # 072
10.000 Mark (19.01.1922)
500 Mark Banknot jednostronny ger # 074
500 Mark (07.07.1922)
zielony # serii
1000 Mark 1000 Mark ger # 076c
1000 Mark (15.09.1922)
znak wodny typu F, jasnoczerwony # serii
1000 Mark 1000 Mark ger # 076d
1000 Mark (15.09.1922)
znak wodny typu D, ciemnoczerwony # serii
1000 Mark 1000 Mark ger # 076e
1000 Mark (15.09.1922)
znak wodny typu G, zielony # serii
5000 Mark 5000 Mark ger # 081
5000 Mark (02.12.1922)
20.000 Mark 20.000 Mark ger # 085b
20.000 Mark (20.02.1923)
znak wodny typu E
100.000 Mark Banknot jednostronny ger # 091
100.000 Mark (25.07.1923)
1 mln Mark Banknot jednostronny ger # 094
1 mln Mark (25.07.1923)
20 mln Mark Banknot jednostronny ger # 097
20 mln Mark (25.07.1923)
1 mln Mark Banknot jednostronny ger # 102
1 mln Mark (09.08.1923)
2 mln Mark Banknot jednostronny ger # 103
2 mln Mark (09.08.1923)
500 mln Mark Banknot jednostronny ger # 110
500 mln Mark (01.09.1923)

W celu zaradzenia tej sytuacji powołano Rentenbankscheine (Niemiecki Bank Rentowy), który przeprowadził I fazę reformy walutowej emitując i wprowadzając do obiegu 1 listopada 1923 roku banknoty o nowej nazwie nominału - "rentenmark" wymieniane w stosunku 1 za 1000 miliardów marek będących w obiegu. Banknoty te miały nominały od 1 do 100 rentenmarek. Wydrukowano także nominały wyższe, ale nie wprowadzono ich do obiegu. Pieniądz ten był zabezpieczony na majątku ogółu obywateli. II faza reformy miała miejsce w sierpniu 1924 roku, kiedy to wprowadzono "markę Rzeszy" (Reichsmark), wymieniano rentenmarki na nowe jednostki (w stosunku 1:1), a dawne, zupełnie już bezwartościowe marki, przestały być prawnym środkiem płatniczym. Manewr ten opracował i przeprowadził dr Schacht - prezes Banku Rzeszy w latach 1923 - 1930 i zyskał on nazwę "cudu walutowego". Reichsmarki przetrwały do końca II wojny światowej.

Rentenbankschein 1923 - 1937
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
1 Rentenmark 1 Rentenmark ger # 173
1 Rentenmark (30.01.1937)
2 Rentenmark 2 Rentenmark ger # 174
2 Rentenmark (30.01.1937)

Reichsbanknote 1924 - 1945
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
10 Reichsmark 10 Reichsmark ger # 180
10 Reichsmark (22.01.1929)
litery: B, F
20 Reichsmark 20 Reichsmark ger # 181
20 Reichsmark (22.01.1929)
litery: B, D, E, F
50 Reichsmark 50 Reichsmark ger # 182
50 Reichsmark (30.03.1933)
litery: D, K
100 Reichsmark 100 Reichsmark ger # 183
100 Reichsmark (24.06.1935)
litera G
5 Reichsmark 5 Reichsmark ger # 186
5 Reichsmark (01.08.1942)
litera P

Terytoria okupowane podczas I oraz II wojny światowej.

Na terenach obecnej Litwy, w latach I wojny światowej, były w obiegu emitowane z datą kwiecień 1916 r. banknoty o nominałach kopiejkowych i rublowych z nadrukiem "Darlehnskassenscheine Ost" oraz siedzibą banku - Poznań. W 1918 roku zostały zastąpione przez emisję nominałów markowych z nazwą siedziby banku - Kowno.
W okresie II wojny światowej niemiecka "Reichkreditkassen" emitowała niedatowane banknoty o markowych nominałach dla terenów okupowanych. Były one w obiegu na równi z walutami miejscowymi lecz nie na terenach Rzeszy Niemieckiej.

Reichkreditkassen
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
50 Reichspfennig 50 Reichspfennig ger # R135
50 Reichspfennig (ND)
1 Reichsmark 1 Reichsmark ger # R136
1 Reichsmark (ND)
2 Reichsmark 2 Reichsmark ger # R137
2 Reichsmark (ND)
5 Reichsmark 5 Reichsmark ger # R138
5 Reichsmark (ND)
20 Reichsmark 20 Reichsmark ger # R139
20 Reichsmark (ND)
50 Reichsmark 50 Reichsmark ger # R140
50 Reichsmark (ND)

Republika Federalna Niemiec.

Po zakończeniu II wojny światowej w obiegu pozostawały początkowo stare, przedwojenne banknoty.
W 1948 roku wprowadzono do obiegu na ziemiach niemieckich - w zachodniej strefie okupacyjnej - pierwsze banknoty nowego wzoru. Nosiły one nazwę "specjalne bony wojskowe" i miały nominały od 1/2 do 100 marek niemieckich (Deutsche Mark). Jest na nich data wydania, ale nie ma nadruku z nazwą kraju i nazwą banku emisyjnego.
W grudniu 1948 roku Bank Deutscher Länder wprowadził do obiegu nowy wzór banknotów, początkowo bez nadruku swej nazwy, potem już z nim. Były one drukowane we Francji i USA. W Berlinie Zachodnim obowiązywały identyczne banknoty, lecz miały one nadruk lub perforację w kształcie dużej litery B w kółku.
W 1960 roku ukazały się nowe banknoty, już z nadrukiem Deutsche Bundesbank. Wzór ten utrzymał się (z bardzo małymi zmianami) do czasu zjednoczenia obu państw niemieckich, kiedy to zaczęto wprowadzać nowy, ale o podobnej kolorystyce.

Od 1 stycznia 2002 roku wprowadzono do obiegu walutę europejską EURO i bardzo szybko wymieniono marki niemieckie na nowe monety i banknoty. Banknoty Euro wydawane dla Niemiec mają literę "X" przed numerem.

Bank Deutscher Länder
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 Deutsche Mark 5 Deutsche Mark rfn # 013
5 Deutsche Mark (1948)

Deutsche Bundesbank
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 Deutsche Mark 5 Deutsche Mark rfn # 018
5 Deutsche Mark (1960)

Deutsche Bundesbank (po zjednoczeniu Niemiec)
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 Deutsche Mark 5 Deutsche Mark rfn # 044
5 Deutsche Mark (1991)
20 Deutsche Mark 20 Deutsche Mark rfn # 046
20 Deutsche Mark (1993)

Niemiecka Republika Demokratyczna.

Flaga NRD

N R D

Godło NRD
Każda ilustracja otwiera się w nowym oknie

Po II wojnie światowej, podobnie jak na terenach zachodnich, w radzieckiej strefie okupacyjnej, obowiązywały przedwojenne banknoty. Wkrótce jednak wprowadzono do obiegu banknoty drukowane według przedwojennych wzorów z lat 1929-1939, lecz mające specjalny nadruk na białej części banknotu zawierający nominał liczbą oraz rok 1948.
Po powstaniu NRD, nowoutworzony Deutsche Notenbank wprowadził do obiegu nowy wzór banknotów o nominałach od 50 pfennig do 1000 Deutsche Mark, na którym widniała jego nazwa jako instytucji emisyjnej. Wzór ten utrzymał się do roku 1964, kiedy to zastąpiono go nową serią banknotów z wizerunkami Humboldt'a, Schiller'a, Goethe'go, Engels'a i Marx'a, lecz nadal z nadrukiem "Deutsche Notenbank". Najwyższym nominałem był teraz banknot 100 Mark.
W 1971 roku i latach następnych pojawiły się banknoty o nieco mniejszych rozmiarach z nadrukiem "Staatsbank der DDR", które obowiązywały do czasu zjednoczenia obu państw niemieckich. Wydano nominały: 5, 10, 20, 50, 100, 200 i 500 mark.

Deutsche Notenbank
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 Mark 5 Mark nrd # 022
5 Mark (1964)
10 Mark 10 Mark nrd # 023
10 Mark (1964)

Staatsbank der DDR
Strona główna Strona odwrotna Uwagi
5 Mark 5 Mark nrd # 027
5 Mark (1975)
10 Mark 10 Mark nrd # 028
10 Mark (1971)

Niemiecka Afryka Wschodnia.

W XVI wieku tereny dzisiejszej Tanzanii znajdowały się pod kontrolą Portugalii, lecz nie były traktowane jako jej kolonia. W 1884 roku tereny te zostały zagarnięte przez Niemcy i ustanowiono tam protektorat administrowany przez Niemiecką Kompanię Afryki Wschodniej. W 1891 roku rząd niemiecki przejął bezpośrednią administrację tych terenów proklamując w 1897 roku Kolonię Niemieckiej Afryki Wschodniej. Sytuacja taka utrzymała się do zakończenia I wojny światowej, kiedy to kontrola nad tymi terenami przeszła w ręce Wielkiej Brytanii na mocy mandatu Ligi Narodów.
Banknoty obowiązujące na tych terenach były drukowane w Niemczech. Nazwa nominału to "rupia" i z datą 1905 roku wydano wartości 5, 10, 50 i 100 rupii. Zestaw uzupełniono w 1912 roku nominałem 500 rupii. Banknoty zawierały wizerunki zwierząt (lwy), widok portu w Dar es Salaam oraz portret Wilhelma II w różnych mundurach wojskowych. Noszą nadruk "Deutsch-Ostafrikanische Bank".
W okresie I wojny światowej drukowano wyłącznie banknoty tymczasowe (z nadrukiem "Interims-Banknote"), na różnych kolorach papieru, zawierające tylko wizerunek niemieckiego orła cesarskiego jako ilustrację.

Niemiecka Nowa Gwinea.

Obszar północno-wschodniej części wyspy Nowa Gwinea wraz z wyspami Archipelagu Bismarcka i Bougainville formalnie stał się własnością Niemiec w 1884 roku i był administrowany przez Niemiecką Kompanię Nowej Gwinei do 1899 roku, kiedy to przejął go rząd niemiecki. Po wybuchu I wojny światowej tereny te zostały zajęte i do 1921 roku były okupowane przez Australię.
Jednostką monetarną była marka niemiecka i do wybuchu I wojny światowej w obiegu były banknoty niemieckie z nadrukami: Reichsbanknoten oraz Reichskassenscheine. Po zajęciu tych terenów przez wojska australijskie drukowano bardzo prymitywne banknoty w języku angielskim (Treasury Note), ale z nominałami markowymi.

Niemiecka Afryka południowo-zachodnia.

Tereny obecnej Namibii zostały zaanektowane przez Niemcy w 1885 roku. Po wybuchu I wojny światowej wojska południowoafrykańskie zajęły i okupowały te ziemie, a w 1920 roku Południowa Afryka otrzymała je na mocy mandatu Ligi Narodów.
Jednostką monetarną była marka niemiecka i do wybuchu I wojny światowej w obiegu były banknoty niemieckie z nadrukami: Reichsbanknoten oraz Reichskassenscheine. W 1914 roku pojawiły się nowe banknoty, o bardzo prostym wzorze, z podpisem gubernatora Seitz'a, nadrukiem "Kassenschein", o nominałach od 5 do 100 marek. W latach 1916-1918 wydawano malutkie banknoty sygnowane przez "Swakopmunder Buchhandlung", z napisami po niemiecku, o nominałach od 10 pfennig do 3 marek.

Zestawienie władców niemieckich.

Monarcha Lata panowania
Wilhelm I 1871 - 1888
Friedrich III 1888
Wilhelm II 1888 - 1918

Zestawienie nazw niemieckich jednostek monetarnych.

Nazwa jednostki monetarnej Lata obowiązywania
1 Mark = 100 Pfennig do 1923 roku
1 Rentenmark = 100 Rentenpfennig 1923 - 1924
1 Reichsmark = 100 Reichspfennig 1924 - 1945
1 Deutsche Mark = 100 Pfennig od 1945 r. do 31 grudnia 2001 r.
1 Euro = 100 cent od 1 stycznia 2002 roku

Wykorzystana literatura:

  1. "Standard Catalog of World Paper Money" - by Albert Pick, Krause Publications, Iola, Wisconsin, USA.
  2. Henryk Cywiński, "Z dziejów pieniądza na świecie", KAW, 1986.

Powrót do strony wyboru państw            Powrót do strony głównej witryny


Przygotowanie strony rozpoczęto: 26.03.2001 r. Strona umieszczona na serwerze: 26.03.2001 r. Ostatnia modyfikacja: 19.09.2005 r.
Rozdzielczość: 800 x 600 lub więcej. Standard polskich znaków: ISO 8859-2 .
Witryna testowana w przeglądarkach: IE 6.0, NN 6.2 oraz Opera 6.05. Zalecana przeglądarka - Internet Explorer 5.0 lub wyżej.
Autor: Andrzej Kotarski © 2001-2005